Dolina Cuelgamuros, Zespół monumentalny z bazyliką, opactwem i krzyżem w San Lorenzo de El Escorial, Wspólnota Madrytu, Hiszpania

Dolina Cuelgamuros to zespół monumentalny w Sierra de Guadarrama, na który składają się podziemna bazylika, opactwo benedyktynów i kamienny krzyż o wysokości 150 metrów i ramionach po 24 metry, wzniesiony na Risco de la Nava na około 1 400 metrów. Monumentalne schody prowadzą do wejścia, którego 10-metrowe brązowe drzwi, dzieło Fernando Cruza Solísa, przedstawiają piętnaście tajemnic różańca i dwunastu apostołów.

Franco nakazał budowę monumentu w 1940 r. dla uczczenia zwycięstwa w wojnie domowej; prace pod kierunkiem architektów Pedro Muguruzy i Diego Méndeza trwały od 1942 r. do inauguracji 1 kwietnia 1959 r. Około 20 000 republikańskich więźniów politycznych skazano tam na prace przymusowe. Franco, pochowany w bazylice od 1975 r., został ekshumowany 24 października 2019 r.; José Antonio Primo de Rivera 24 kwietnia 2023 r.

Od 29 maja 1958 roku działa tu klasztor benedyktynów, a papież Jan XXIII podniósł podziemny kościół do godności bazyliki 7 kwietnia 1960 roku. Nazwa Cuelgamuros pochodzi od dawnej posiadłości Pinar de Cuelga Moros, zapisanej jako Cuelgamuros w 1875 roku. Zwiedzający przechodzą przez 10-metrowe brązowe drzwi wejściowe, wyrzeźbione w 1956 roku przez Fernando Cruza Solísa z piętnastoma tajemnicami różańca i dwunastoma apostołami poniżej.

Dostęp możliwy jest wyłącznie drogą M-527, która pnie się od San Lorenzo de El Escorial; zjazd znajduje się około 9,5 km na północ od klasztoru. Ogrodzony teren obejmuje 1365 hektarów między 985 a 1758 m n.p.m., więc trzeba liczyć się z górską pogodą i stromym końcowym podejściem do krzyża.

Podziemna bazylika została wykuta bezpośrednio w litej granitowej skale i przewyższa rozmiarami wiele znanych europejskich budowli sakralnych. Krypta mieści szczątki ponad 33.000 ofiar wojny z obu stron konfliktu domowego.