Göbekli Tepe leży na wzgórzu w pobliżu Şanlıurfy i uważane jest za jedno z najstarszych znanych miejsc kultowych na świecie. Ponad 11 000 lat temu ludzie wznieśli tu ogromne kamienne filary zdobione wizerunkami zwierząt i symbolami, na długo przed tym, zanim zaczęli żyć w stałych osadach. Wykopaliska odsłoniły dotąd tylko niewielką część terenu, a każde nowe odkrycie zmienia nasze rozumienie początków ludzkości. Od 2018 roku miejsce to figuruje na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Balıklıgöl, znany jako sadzawka Abrahama, leży w samym centrum Şanlıurfy i od wieków przyciąga pielgrzymów i gości. Miejscowa tradycja głosi, że właśnie tutaj prorok Abraham został wrzucony do ognia, który następnie zamienił się w wodę. Dziś dwa spokojne baseny w cieniu starych drzew wypełnione są karpiami uznanymi za święte, których nikt nie może łowić. Meczety i ogrody otaczają wodę, czyniąc to miejsce centrum życia religijnego i codziennych spotkań w mieście.

Stare miasto Şanlıurfy to labirynt wąskich uliczek, dawnych karawan-serajów i zadaszonych targowisk. Spacerując po nim, odkrywa się pracownie rzemieślnicze, w których miedź i tkaniny są obrabiane ręcznie. Bazary ożywają każdego ranka, gdy handlarze i mieszkańcy przychodzą po świeże produkty i przyprawy. Za ciężkimi drewnianymi drzwiami kryją się dziedzińce z fontannami. Ta część miasta żyje w rytmie, który od wieków niemal się nie zmienił.

Muzeum Archeologiczne w Şanlıurfie gromadzi jedne z najważniejszych znalezisk z tego regionu, w tym przedmioty z Göbekli Tepe, jednego z najstarszych znanych miejsc ludzkiej działalności. Sale wystawowe przeprowadzają zwiedzających przez tysiące lat historii Górnej Mezopotamii, od narzędzi i rzeźb neolitycznych po ślady późniejszych kultur. Dla osób odwiedzających starożytne stanowiska w południowo-wschodniej Turcji to muzeum stanowi dobry punkt wyjścia do zrozumienia, jak ta ziemia była kiedyś zamieszkana i kształtowana.

Muzeum Mozaik Haleplibahçe w Şanlıurfie prezentuje rzymskie mozaiki odkryte podczas wykopalisk prowadzonych w pobliżu starych murów miejskich. Jeden z najbardziej znanych eksponatów przedstawia Amazonki na koniach i pieszo, co jest rzadkim tematem w starożytnej sztuce mozaikowej. Mozaiki pochodzą z okresu rzymskiego i należą do najlepiej zachowanych w Anatolii. Muzeum zostało zbudowane specjalnie w celu przechowywania i eksponowania tych dzieł.

Harran, w południowo-wschodniej Turcji, znany jest z domów w kształcie stożka zbudowanych z cegły mułowej. Te zaokrąglone budynki zaprojektowano tak, aby odpierały intensywne letnie upały. Wioska była niegdyś ważnym punktem na szlakach handlowych starożytnej Mezopotamii, a pozostałości jej murów i wczesnego meczetu są do dziś widoczne. Spacer wąskimi uliczkami to wejście w bardzo starą historię, w której wiele ludów pozostawiło swój ślad na tej samej ziemi.

Ruiny uniwersytetu i Wielkiego Meczetu w Harran leza w sercu starego miasta i opowiadaja o czasach, gdy to miasto bylo waznym centrum wiedzy i wiary. Wielki Meczet zostal zbudowany w VIII wieku i jest jednym z najstarszych w kraju. Obok niego stojal jeden z najwczesniejszych uniwersytetow swiata islamskiego. Dzis mury sa w duzej czesci zburzone, ale minaret meczetu wciaz wznosi sie nad rowninami.

Soğmatar leży w suchym, skalistym krajobrazie na wschód od Şanlıurfy. Było to niegdyś ważne miejsce kultu, gdzie ludzie przychodzili oddawać cześć planetom i gwiazdom. Na terenie stanowiska znajdują się sanktuaria wykute w skale, stare inskrypcje i reliefy sięgające czasów, gdy region ten był częścią świata aramejskiego. Spacerując wśród ruin, można poczuć, że to miejsce niewiele zmieniło się przez wieki.

Şuayb Şehri to starożytne stanowisko niedaleko Şanlıurfy, gdzie wykute w skale domostwa i zrujnowane mury wpisują się w półpustynny krajobraz. Miejsce nosi imię proroka Jetro i było zamieszkane przez wiele stuleci. Wędrując po ruinach, można odkryć jaskinie, wykute w skale schody i komnaty, które niegdyś były częścią codziennego życia w tej osadzie.

Halfeti to wioska nad brzegiem Eufratu, w południowo-wschodniej Turcji. Gdy wybudowano tamę Birecik, część starej wioski powoli znalazła się pod wodą. Dawne kamienne domy spoczywają teraz na dnie rzeki, a jedynie kilka murów i ruin nadal wystaje ponad powierzchnię. Rejsy łodzią wzdłuż tych zatopionych pozostałości nadają miejscu dziwne, zawieszone w czasie wrażenie. Halfeti znane jest też z czarnych róż, które rosną tu dzięki szczególnym właściwościom gleby nad rzeką i nie występują nigdzie indziej.

Muzeum Mozaik Zeugma w Gaziantep posiada jedną z największych kolekcji rzymskich mozaik, jakie kiedykolwiek odnaleziono. Dzieła pochodzą ze starożytnego miasta Zeugma, które niegdyś stało nad brzegami Eufratu. Najbardziej znany eksponat to portret zwany Cygańską Dziewczyną, twarz młodej kobiety, której spojrzenie zatrzymuje odwiedzających. Mozaiki te zostały uratowane, zanim zapora wodna zatopiła część starożytnego stanowiska.

Cytadela w Gaziantepie stoi na wzgórzu w sercu starego miasta i góruje nad dachami oraz ulicami poniżej. Jej mury i wieże były budowane i przebudowywane przez wiele stuleci, od czasów rzymskich przez okres bizantyjski aż po osmański. Dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w mieście i dobrym punktem wyjścia do poznania długiej historii tej części południowo-wschodniej Turcji.

Stare miasto Gaziantep od wieków żyje rytmem handlu i rzemiosła. Na Bakırcılar Çarşısı, targu rzemieślników miedzi, mężczyźni wciąż ręcznie formują metalowe misy i dzbany. Wąskie uliczki biegną wzdłuż dawnych karawanserajów i straganów z przyprawami, których aromaty unoszą się w powietrzu. Gaziantep uchodzi za jedno z najbardziej cenionych kulinarnie miast Turcji, a bazary dają to odczuć na każdym kroku.

Rumkale wznosi się na skalistym cyplu w miejscu, gdzie spotykają się Eufrat i Merzimen. Twierdza góruje nad kanionem, a z jej murów widać wodę daleko w dole. Wykute w skale galerie, wieże i stare mury świadczą o obecności Bizantyjczyków, Ormian i Arabów przez wieki. Część stanowiska jest dziś zalana przez zaporę Birecik, co nadaje mu osobliwy wygląd oglądany od strony wody.

Yesemek to jeden z najstarszych znanych warsztatów rzeźbiarskich na świecie. Ponad 3000 lat temu hetyccy rzemieślnicy wydobywali tu bazalt ze skały i nadawali mu kształt wielkich lwów, sfinksów i innych postaci. Wiele rzeźb pozostało niedokończonych i leży tam, gdzie prace zostały przerwane. Spacerując po terenie, można zobaczyć ślady narzędzi w kamieniu i zrozumieć, jak działał warsztat w starożytności.

Stare miasto Mardin leży na skalistym cyplu wysoko nad mezopotamską równiną. Domy, kościoły i meczety wykute są z tego samego miodowego kamienia, co nadaje całości ciepły, złocisty ton. Uliczki są wąskie i strome, okolone rzeźbionymi fasadami i łukowymi bramami. Przez wieki mieszkali tu obok siebie Aramejczycy, Kurdowie, Arabowie i chrześcijanie różnych wyznań.

Klasztor Deyrulzafaran wznosi się na wzgórzu na obrzeżach Mardin i należy do najstarszych nieprzerwanie użytkowanych klasztorów Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego. Jego mury z złocistego wapienia połyskują w słońcu nad wyżyną południowo-wschodniej Anatolii. Wewnątrz można zobaczyć stare kaplice, inskrypcje w języku aramejskim oraz grobowce patriarchów. Przez wiele stuleci był to siedzibą Patriarchatu Syryjskiego Kościoła Ortodoksyjnego i do dziś pozostaje miejscem aktywnej modlitwy i żywej pamięci.

Zinciriye Medresesi leży w sercu Mardin, miasta, które góruje nad mezopotamską równiną niczym kamienny taras. Ta średniowieczna islamska szkoła została zbudowana z jasnego lokalnego wapienia, wokół otwartego dziedzińca otoczonego kopułami i arkadowymi galeriami. Z tarasów wzrok sięga daleko w głąb równiny poniżej. Przemierzając jej korytarze, można poczuć, jak wiedza, wiara i codzienne życie przeplatały się ze sobą w średniowieczu.

Kasımiye Medresesi leży w sercu Mardin, miasta wznoszącego się jak kamienny teatr nad mezopotamską równiną. Zbudowana w XV wieku ta dawna szkoła koraniczna została wykuta z jasnego, miejscowego wapienia. Wewnętrzny dziedziniec zachęca do zatrzymania się, a otaczające go kamienne łuki świadczą o umiejętnościach rzemieślników, którzy je stworzyli. Przejście przez to miejsce daje wyraźne wyobrażenie o tym, jak wyglądało życie i nauka w średniowiecznym islamskim mieście.

Dara, znana również jako Anastasiopolis, leży niedaleko Mardin i należy do najbardziej godnych uwagi starożytnych miejsc w południowo-wschodniej Turcji. Założona w 5. wieku jako bizantyjska twierdza graniczna przeciwko imperium Sasanidów, to starożytne miasto nadal nosi ślady długiej i burzliwej historii. Można tu spacerować wśród grobów wykutych bezpośrednio w skale, zwiedzać duże podziemne cysterny i śledzić resztki murów, które niegdyś wyznaczały granice całego miasta. To, co przetrwało, daje wyobrażenie o tym, jak ważne było to miejsce w starożytności.

Klasztor Mor Gabriel leży w pobliżu Midyat i został założony pod koniec IV wieku. To jeden z najstarszych chrześcijańskich klasztorów wciąż czynnych na świecie. Za żółtymi wapiennymi murami kryją się kościoły, dziedzińce i pomieszczenia mieszkalne, gdzie syryjscy prawosławni mnisi i mniszki modlą się i pracują do dziś. Liturgia odprawiana jest po aramejsku, w języku, którym według tradycji mówił Jezus. Spacer po tym klasztorze to jak wejście w świat, który od wieków niewiele się zmienił.

Wioska Anıtlı, dawniej zwana Hah, leży niedaleko Mardin i jest jedną z najstarszych osad syryjskiego chrześcijaństwa w regionie. Jej kościół pod wezwaniem Matki Bożej pochodzi z pierwszych wieków chrześcijaństwa i zbudowany jest z miejscowego kamienia zdobionego reliefami i inskrypcjami. Budynek przetrwał wojny, migracje i upływ czasu. Niewielka społeczność syryjsko-prawosławna wciąż tu mieszka i pielęgnuje dawne obrzędy. Spacer po wiosce przypomina wkraczanie w świat, który przez ostatnie 1.500 lat zmienił się bardzo niewiele.

Mury miejskie Diyarbakiru otaczają stare miasto długim, czarnym pasem bazaltu, wydobytego z pobliskiego wulkanicznego źródła. Wieże wyznaczają rytm muru, a z ich szczytów roztacza się widok na dachy miasta i dolinę Tygrysu. Spacer wzdłuż murów to przejście przez warstwy historii - rzymskiej, bizantyjskiej i osmańskiej. Mury zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2015 roku i pozostają najbardziej rozpoznawalnym znakiem miasta.

Ogrody Hevsel rozciągają się między starymi murami Diyarbakır a rzeką Tygrys. Ta rolnicza strefa jest uprawiana od tysięcy lat i wchodzi w skład obiektu wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Drzewa owocowe, ogródki warzywne i pola następują po sobie wzdłuż brzegu rzeki. Spacerując tędy, łatwo zrozumieć, jak ściśle miasto było zawsze związane z tą żyzną ziemią.

Ulu Cami w Diyarbakır to jeden z najstarszych meczetów w Anatolii. Stoi w sercu starego miasta, otoczony czarnymi bazaltowymi murami, które nadają Diyarbakır tak rozpoznawalny charakter. Dziedziniec jest szeroki i otwarty, ze starą fontanną pośrodku. Wierni przychodzą tu codziennie na modlitwę, a odwiedzający mogą poczuć ciężar i wiek kamienia wokół siebie. Budynek nosi ślady wielu epok, od czasów rzymskich przez okres seldżucki po islamskie stulecia.

Hasan Paşa Hanı to stary karawanseraj w centrum Diyarbakır, zbudowany z ciemnego bazaltu, który nadaje charakter wielu budynkom w tym mieście. Przez długi czas służył jako miejsce odpoczynku dla kupców i podróżnych przemierzających region. Dziś wciąż jest miejscem spotkań, gdzie ludzie siadają przy herbacie, a życie dzielnicy toczy się wokół nich. Z tego dziedzińca można pieszo odkrywać dzielnicę Sur, z jej wąskimi uliczkami, bazarami i kamiennymi budowlami.

Most On Gözlü Köprü, zwany mostem Dziesięciu Oczu, przerzucony jest przez Tygrys tuż za murami starego miasta Diyarbakır. Jego dziesięć kamiennych łuków od wieków służy do przeprawy ludzi i towarów. Stojąc w środku mostu, widzi się po jednej stronie czarne bazaltowe mury miejskie, a po drugiej ogrody Hevsel, wpisane razem na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Rzeka płynie powoli poniżej, a otaczający krajobraz jest otwarty i surowy.

Mont Nemrut to szczyt w prowincji Adıyaman, gdzie król Antioch I z Kommageny kazał zbudować swoje mauzoleum w I wieku p.n.e. Na wysokości około 2150 m n.p.m. leżą ogromne kamienne głowy bogów i królów, które przez wieki zsunęły się ze swoich tronów. Miejsce to jest wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO od 1987 roku.

Arsameia była letnią siedzibą królów Kommageny, niewielkiego królestwa istniejącego około 2000 lat temu na terenie dzisiejszej południowo-wschodniej Turcji. Spacerując po stanowisku, można zobaczyć reliefy wykute w skale, przedstawiające królów ściskających dłonie bogom, oraz schody wydrążone w kamieniu, prowadzące do podziemnej komnaty. Ze wzgórza roztacza się widok na dolinę rzeki Nymphaios i otaczające ją góry.

Most Cendere, znany jako most Septymiusza Sewera, przerzucony jest nad rzeką na dnie wąskiego wąwozu w pobliżu Adıyaman. Zbudowany w II wieku n.e., jest jednym z najlepiej zachowanych mostów rzymskich w Turcji. Przechodząc przez niego, można bezpośrednio poczuć kunszt rzymskich inżynierów: kamienny łuk rozciąga się na około 35 metrów i nadal dźwiga ciężar wieków bez widocznych pęknięć. Cztery kolumny korynckie wyznaczały niegdyś oba końce mostu. Trzy z nich wciąż stoją.

Hasankeyf leży na brzegach Tygrysu i jest jednym z najdłużej nieprzerwanie zamieszkanych miejsc na świecie. Przez tysiące lat służyło jako punkt przejścia między Mezopotamią a Anatolią. Po wybudowaniu zapory Ilısu część zabytków przeniesiono na wyżej położone tereny, podczas gdy inne zostały zalane wodą. Spacerując dziś po Hasankeyf, można zobaczyć wykute w skałach jaskiniowe domy, średniowieczny minaret i pozostałości starego mostu, który niegdyś przecinał rzekę.

Dolina Botan lezy w poblizu miasta Siirt na poludniowym wschodzie Turcji. Rzeka Botan przez wieki wyrzezbiła glebokie wawody i strome sciany skalne, tworzac surowy teren, ktory od starozytnosci byl zamieszkany przez kolejne ludy. Wędrówka przez te dolinę pozwala zrozumiec, jak ten krajobraz kształtował cywilizacje, ktore tu zyly, i stanowi naturalne zakonczenie podrózy przez starozytne miejsca Górnej Mezopotamii.

Twierdza Zerzevan stoi na wzgórzu w prowincji Diyarbakır i wychodzi na równiny górnej Mezopotamii. Była niegdyś rzymskim garnizonem strzegącym ważnej drogi między Wschodem a Zachodem. Za wciąż stojącymi murami można zobaczyć pozostałości budynków, a przede wszystkim podziemne sanktuarium poświęcone bogu Mitrze, gdzie żołnierze gromadzili się na swoje rytuały. Ten kult był powszechny w armii rzymskiej, a sanktuarium w Zerzevan to jeden z lepiej zachowanych przykładów w regionie. Spacer po tym miejscu daje wyraźne wyobrażenie o tym, jak mogło wyglądać życie w granicznym garnizonie około 1700 lat temu.